Politiedienst TOOI glijdt af naar politieke surveillance

In dit artikel:

Het Team Openbare Orde Inlichtingen (TOOI) van de Nationale Politie verzamelt sinds 2013 in het geheim informatie over mogelijke ernstige verstoringen van de openbare orde. Elke politie-eenheid heeft een eigen team. TOOI wordt onder meer ingezet rond voetbalrellen en klimaat-, anti-azc- en andere demonstraties, en kan daarbij burgerinformanten gebruiken.

Volgens een kritisch rapport van de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) verzamelt de dienst structureel gegevens over burgers zonder voldoende wettelijke basis. Het gaat niet alleen om informatie over mogelijke strafbare feiten, maar ook om gegevens over iemands sociale en zakelijke contacten, gezondheid, religie, politieke overtuiging en seksuele voorkeur. De politie beroept zich hiervoor op artikel 3 van de Politiewet, maar de AP stelde in maart 2026 dat TOOI daarmee de grenzen van die wet ver overschrijdt.

De AP stuurde op 6 maart 2026 een brief aan de Tweede Kamer waarin zij opriep de grondrechtenschendingen snel aan te pakken. Minister van Justitie en Veiligheid David van Weel zei na de publicatie vóór de zomer met een inhoudelijke reactie te komen, maar volgens het artikel bleef die uit. Ook het parlement zou tot dusver geen duidelijke maatregelen hebben genomen.

Privacydeskundigen zien overeenkomsten tussen de werkwijze van TOOI en die van historische geheime diensten als de Gestapo en de Stasi. Zij wijzen op preventieve observatie van activisten en demonstranten, het gebruik van informanten, geheime dossieropbouw en het ontbreken van voorafgaande rechterlijke toetsing. De vergelijking kent volgens het artikel duidelijke grenzen: TOOI opereert binnen een democratische rechtsstaat, heeft officieel als doel het voorkomen van ordeverstoringen en leidt niet tot de terreur en zware straffen die onder de Duitse dictaturen voorkwamen. Het risico zit volgens critici vooral in de verschuiving van opsporing van strafbare feiten naar het volgen van vermoedelijke intenties en politieke activiteiten.

In augustus 2026 luidde burgemeester Anton Stapelkamp van Aalten, aangehaald in Binnenlands Bestuur, de noodklok. Hij wil met spoed wetgeving die TOOI een duidelijke wettelijke grondslag geeft. Daarnaast is volgens hem onduidelijk hoe het lokale gezag van burgemeesters zich verhoudt tot een politiedienst die regionaal en binnen gemeenten opereert. Het artikel roept regering en parlement op snel in te grijpen en de democratische controle op TOOI te versterken.