Meer dan alleen migratie: ook economische zorgen en DDR-nostalgie doen Saksen-Anhalt massaal voor AfD kiezen

In dit artikel:

De extreemrechtse Alternative für Deutschland (AfD) behaalde 44 procent bij de verkiezingen in Saksen-Anhalt. Volgens Duitslandkenner Jeroen Reygaert is die uitslag niet uitsluitend het gevolg van weerstand tegen migratie. Vooral economische frustratie, de blijvende kloof tussen Oost- en West-Duitsland, identiteitskwesties en ontevredenheid over de gevestigde partijen spelen een rol.

Saksen-Anhalt is de armste deelstaat van Duitsland en voelt de huidige economische problemen sterk. De prijzen en energiekosten zijn gestegen, onder meer doordat Oost-Duitsland lang afhankelijk was van goedkoop Russisch gas. Hoewel de economie sinds de Duitse hereniging in 1990 sterk is gegroeid en de deelstaat er volgens economische cijfers beter voorstaat dan ooit, ervaren veel inwoners dat niet zo. Zij hebben het gevoel dat hun levensstandaard achteruitgaat en dat traditionele partijen geen overtuigend antwoord bieden.

Ook de erfenis van de voormalige DDR blijft belangrijk. Oost-Duitsland werd na de hereniging snel omgevormd tot een westerse markteconomie en democratie. Een deel van de bevolking vindt nog altijd dat het Westen de regels heeft opgelegd. Vooral oudere inwoners koesteren soms nostalgie naar de DDR, waarbij betaalbare voorzieningen en sociale zekerheid worden herinnerd, terwijl het gebrek aan vrijheid, de lagere welvaart en de repressie onderbelicht blijven. Ook jongere AfD-kiezers nemen dat geromantiseerde beeld over. De AfD profileert zich bewust als verdediger van een Oost-Duitse identiteit en kan daardoor ook begrip voor Rusland bij sommige kiezers aanspreken.

De economische overgang had bovendien grote demografische gevolgen. Veel hoogopgeleide en ambitieuze Oost-Duitsers verhuisden naar het westen. Daardoor verzwakten lokale sociale netwerken, nam de vergrijzing toe en bleven in sommige dorpen minder mensen met minder kansen achter. Volgens Reygaert kan dat gebrek aan maatschappelijke samenhang radicalisering versterken.

Migratie is wel degelijk een belangrijk thema voor AfD-stemmers. De partij verzet zich tegen multiculturalisme, pleit voor strengere asielregels en presenteert zich als beschermer van een traditionele Duitse identiteit. Saksen-Anhalt heeft echter relatief weinig inwoners met een migratieachtergrond en nam in 2015, toen vluchtelingen over Duitsland werden verdeeld, relatief weinig mensen op. De deelstaat is door zijn zwakke economie bovendien weinig aantrekkelijk voor arbeidsmigranten. Daarom is migratie volgens Reygaert eerder een onderdeel van de onvrede dan de belangrijkste oorzaak ervan. In gesprekken met inwoners hoort hij vooral de wens om verandering, waarbij de economie voor identiteit en migratie komt.

De AfD profiteert daarnaast van haar imago als anti-establishmentpartij. Niet alle kiezers steunen haar volledige extreemrechtse programma; velen gebruiken hun stem om te laten zien dat ze zich niet gehoord voelen. De partij trekt kiezers uit verschillende bevolkingsgroepen, met opvallend veel jongeren, en haar aanhang groeit ook buiten het oosten. In landelijke peilingen zou de AfD inmiddels de grootste partij kunnen worden.

De grote vraag is hoe de Duitse politiek het vertrouwen kan herstellen. Hervormingen zijn volgens Reygaert noodzakelijk om de economie opnieuw op de rails te krijgen, maar pijnlijke maatregelen leveren snel verzet op terwijl de voordelen pas later zichtbaar worden. Als de traditionele partijen geen geloofwaardig perspectief bieden, verwacht hij dat de AfD verder zal groeien en op termijn mogelijk ergens een absolute meerderheid behaalt.