Hoe 'gezondheid' een politiek rookgordijn werd
In dit artikel:
Dinsdag debatteert de Tweede Kamer over een plan van het kabinet om Tata Steel in IJmuiden twee miljard euro subsidie te geven. De maatregel wordt gepresenteerd als investering die zowel de industrie als de gezondheid van omwonenden moet verbeteren. Kritische experts en milieuorganisaties betwijfelen echter of die toezeggingen die gezondheidsproblemen daadwerkelijk oplossen.
Rond de fabriek in de IJmond worden al jaren verhoogde concentraties giftige stoffen gemeten — onder andere arsenicum, benzeen, lood, kwik, nikkel en ultrafijnstof — die in bloed en lucht van omwonenden terug te vinden zijn en bijdragen aan ziekten zoals longkanker, COPD en astmatische klachten. Belofte na belofte over verbetering resulteert telkens in nieuwe teleurstellingen: laatst concludeerde de door de minister ingestelde Expertgroep Gezondheid IJmond dat de beoogde ‘JLoI’-afspraken naar verwachting maar beperkt effect hebben op de gezondheid. Tegelijk kondigde de minister 600 miljoen euro extra aan voor zogenoemde gezondheidsmaatregelen, maar er is onduidelijkheid over de basis voor de verwachting dat die middelen effectief worden besteed. De milieu-effectrapportage bij het plan is bovendien door de overheid teruggestuurd naar Tata omdat onderdelen incompleet of onjuist blijken.
Nationaal en internationaal wordt gewezen op voorbeeldsituaties: het RIVM stelde in 2024 dat de vervuiling van Tata vergelijkbaar is met die van de Italiaanse staalstad Taranto, waar in 2021 oud-eigenaren en anderen zwaar werden veroordeeld wegens het jarenlang negeren van milieu- en gezondheidsschade. In Italië leidde dat tot sluiting van de meest vervuilende installaties; in Nederland loopt een procedure om de vergunning van één van de twee kooksgasfabrieken in te trekken, maar die kan jaren duren. Onder de huidige plannen zouden ten minste één kooksgasfabriek en één hoogoven tot 2045 blijven draaien.
Ook rondom naleving en monitoring bestaan twijfels: extern toezicht registreert vaak hogere uitstoot dan Tata’s eigen cijfers, wat relevant is voor een lopend strafrechtelijk onderzoek tegen de directie dat al jaren duurt. Intussen voert Tata een openbaarheidscampagne om steun te winnen; toezichthouders noemen het bedrijf echter berekenend en opportunistisch.
De Kamer staat voor een keuze: een meerderheid lijkt bereid de subsidie toe te kennen voor een plan waarvan de effectiviteit voor de volksgezondheid niet is bewezen. Critici hopen op bezinning in het debat, anders verwachten zij dat een parlementaire enquête later het volledige verhaal zal blootleggen.